Carel Kraayenhof

Portret van een musicus

Hoe een jongen uit Brabant het zwaarmoedigste instrument van Buenos Aires naar de Lage Landen bracht — en er een heel land mee stil kreeg.

Wie hij is

In één alinea

Carel Kraayenhof is de bandoneonist die de tango in Nederland uit het nachtcafé haalde en op het podium van het Concertgebouw zette. Hij is autodidact op een instrument dat als onleerbaar bekendstaat, componist van meer dan tachtig werken, en sinds één zaterdagochtend in 2002 de bekendste musicus van het land bij mensen die verder nooit naar tango luisteren. Zijn loopbaan laat zich lezen als een lange reis van Brabant, via de Amsterdamse folkclubs en Buenos Aires, terug naar de Nederlandse polder — waar hij het weemoedige geluid van de balg opnieuw thuis liet raken.

Een Brabantse jeugd aan de piano

1958 – eind jaren zeventig

Kraayenhof werd op 15 augustus 1958 geboren in Aalst, bij Waalre, en kreeg op zijn achtste pianoles. Klassiek repertoire eerst, maar ook ragtime — die stuiterende linkerhand die hem later nog van pas zou komen. De echte omslag kwam via zijn broer Jaap, die hem Ierse, Schotse en Engelse folk liet horen; samen vormden zij het duo Korte Metten.

Dat repertoire vroeg om andere instrumenten. Halverwege de jaren zeventig leerde hij zichzelf melodeon en Engelse concertina spelen: knopinstrumenten met balg, waarbij elke knop bij duwen een andere toon geeft dan bij trekken. Zonder het te weten legde hij daarmee de vingerzetting aan voor wat er daarna kwam.

De bandoneón, en wat er daarna gebeurde

Begin jaren tachtig

Begin jaren tachtig hoorde hij voor het eerst een bandoneón. Het geluid liet hem niet meer los. Via de Eerste Utrechtse Trekzak Sociëteit kwam hij aan zijn eerste exemplaar. Het instrument is een Duitse uitvinding — bedoeld voor kerken zonder orgel — die via zeelieden in de havens van Buenos Aires belandde en daar de stem van de tango werd.

Het is een instrument dat niets cadeau geeft: de knoppen liggen niet in toonladdervolgorde, en dezelfde knop klinkt anders bij het openen dan bij het sluiten van de balg. Kraayenhof leerde het zichzelf, zonder leraar en zonder methode, en bouwde in de jaren daarna een eigen toon op: donker, ademend, met de lucht hoorbaar in de balg.

Piazzolla en Buenos Aires

1987 – 2002

In 1987 werd hij door Ástor Piazzolla zelf gevraagd als bandoneonsolist voor de Broadway-productie Tango Apasionado in New York — zijn internationale doorbraak. In 1990 volgde een tournee door Argentinië met Osvaldo Pugliese, de grootmeester van de oude school.

De band met Argentinië bleef. In juli 2002 reisde hij met Sexteto Canyengue naar Buenos Aires ter herdenking van Piazzolla's sterfjaar; van die reis werd de documentaire Nostalgia gemaakt. Piazzolla's muziek — en vooral diens Adiós Nonino, geschreven na de dood van zijn vader — bleef het hart van zijn repertoire.

De bandoneón klaagt niet. Hij ademt, en in die adem zit alles wat niet gezegd wordt.De kern van Piazzolla's tango nuevo

Twee februari 2002

Vier minuten die alles veranderden

Bij het huwelijk van prins Willem-Alexander en Máxima Zorreguieta in de Amsterdamse Nieuwe Kerk speelde Kraayenhof Adiós Nonino. De bruid, die haar vader die dag niet naast zich had, brak in tranen — en ruim vijfenvijftig miljoen kijkers wereldwijd zagen het gebeuren.

In één ononderbroken opname werd hij van gewaardeerd vakbroeder tot nationale figuur. De plaat met de huwelijksmuziek ging in Nederland drie keer platina. Belangrijker voor hem: de deuren van symfonieorkesten, concertzalen en internationale podia gingen erdoor open, en de bandoneón werd in Nederland een instrument dat mensen bij naam kennen.

Componist en medespeler

Doorlopend

Naast uitvoerend musicus is Kraayenhof componist: meer dan tachtig eigen werken, van solostukken tot volledige orkestpartituren, waarin tango, klassiek en Zuid-Amerikaanse volksmuziek in elkaar overlopen.

Hij speelde met het Metropole Orkest, het Rotterdams Philharmonisch Orkest en het Concertgebouw Kamerorkest, en met een opvallend breed gezelschap solisten: Ennio Morricone, Joshua Bell, Lavinia Meijer, Herman van Veen en Bløf. Die veelzijdigheid is geen strategie maar temperament — hij gaat af op waar het instrument nog iets te zeggen heeft.

Prijzen en onderscheidingen

Erkenning

Wat blijft

Tot slot

Het bijzondere aan Kraayenhof is niet dat hij een Argentijns instrument bespeelt, maar dat hij het heeft laten aarden. In Melancholie in de Polder klinkt de bandoneón boven het Nederlandse landschap alsof hij daar altijd gestaan heeft: hetzelfde grijze licht, dezelfde ingehouden weemoed, dezelfde horizon die nergens ophoudt.

Dat is een levenswerk: een klank die van elders kwam zo lang en zo geduldig spelen,
dat hij ook van hier werd.